ग्रंथसंपदा

स्वामीजींच्या हातून जे घडले होते ते इतिहासाने नोंद घेण्यासारखे होते. अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करण्याची प्रेरणा देऊन एका हतबल समाजाला त्यांनी जागे केले होते! जुलूम करणारा मुस्लीम व ज्यांच्यावर जुलूम होत होते ते बहुसंख्य हिंदू असतानाही त्यांनी या संघर्षाला जातीय स्वरूप येऊ दिले नव्हते. गांधीजींच्या मार्गदर्शनानुसार चाललेल्या हैदराबादच्या लढ्याचे नेतृत्व त्यांनी केले होते. हैदराबादच्या त्रिभाजनाचा आग्रह धरून नेहरूंसारख्या त्यांच्या ज्येष्ठ स्नेह्याविरुद्ध त्यांनी भूमिका घेतली होती. तेलंगणच्या शेतकऱ्यांचे शोषण आणि कम्युनिस्टांचे हिंसक मार्ग, या दोन्हीविरुद्ध लढण्यासाठी त्यांनी जनतेला हिंमत दिली होती. हजारो माणसांच्या आयुष्यात स्वातंत्र्याची प्रभा जागृत करणे, हा या संन्याशाचा कर्मयोग होता!

This book offers a fascinating account of one of the foundational periods in Indian legal history and of the lives of three truly remarkable judges. All three, Justice Kashinath Trimbak Telang, Justice Mahadev Govind Ranade and Justice Narayan Ganesh Chandavarkar, were outstanding judges of the Bombay High Court in the 19th and early 20th centuries. They functioned in a complex, and at times hostile environment. They cooperated with the authorities and dissented as their consciences dictated. This was the period when British power was at its zenith in India. It was also the time when liberalism emerged as a political philosophy in England and continental Europe and influenced Indians who were getting educated in English and coming to terms with the country’s loss of freedom. This book, an elegant translation from the original Marathi version, presents a vivid account of the close connection between the judicial function and political activity in the period when the three judges lived and worked. It shows how sophisticated and cultured Indians subverted the Macaulean vision of the educated Indian who was supposed to be, ‘Indian in blood and colour, but English in taste, in opinions, in morals, and in intellect’. The author narrates how Telang, Ranade, and Chandavarkar grappled with issues of justice, the interpretation of traditional and colonial law, and good governance. Strikingly relevant for our own times, this book provides a glimpse of how the three helped to evolve genuine and informed public debate in India. Most importantly perhaps the book makes us realize the importance of high personal standards in public life. Readership: All those interested in the development of the Indian legal system including scholars and students of Political Science, Modern Indian History, lawyers and members of the judiciary.

आजच्या सामाजिक वास्तवातील ढोबळ प्रश्नांची चर्चा राजकीय अंगाने नेहमी केली जाते. या वास्तवाचा भाग असलेले अनेक प्रश्न तुमच्या माझ्या मनात असतात. कुटुंबातील नातेसंबंधाचे, स्वभावातील कंगोऱ्यामुळे निर्माण होणाऱ्या ताणतणावाचे, जीवनात पदोपदी प्रबल शक्तीसमोर असहाय बनणाऱ्या सामान्य माणसाचे हे प्रश्न असतात. समुदायाच्या समाजकारणात अशा प्रश्नांना फारसे महत्त्व मिळत नाही. परंतु त्यांची उत्तरे शोधण्यातच सामान्य माणसांची आयुष्ये खर्ची पडतात. तुमच्या माझ्या आयुष्यात घडणाऱ्या प्रसंगांच्याच प्रकाशात या प्रश्नांचा शोध येथे घेतला आहे. या लेखनातील जिव्हाळा, नेमकेपणा व गंभीर विचारातही टिकून राहिलेले लालित्य यामुळे ते अधिक हृदयस्पर्शी झाले आहे.

न्यायाच्या या गोष्टी न्यायालयीन खटल्याच्या नेहमीच्या हकिकती नाहीत. रूढ अर्थाने लिहिल्या गेलेल्या त्या न्यायालयीन सत्यकथाही नव्हेत. या कथांचा जन्म मात्र न्यायव्यवस्थेतूनच झाला आहे. न्यायव्यवस्थेत अडकलेल्या आणि न्यायाची अपेक्षा करणान्या पक्षकारांच्या आणि क्वचित न्यायाधीशांच्याही या गोष्टी आहेत. व्यवस्थेचे अपुरेपण अगर तिचा होणारा गैरवापर जसा यात दिसतो तसेच आपले माणूसपण जागे राखणाऱ्या आणि व्यवस्थेपेक्षा न्यायाला महत्त्व देणारांचेही त्यात दर्शन होते. वकील आणि न्यायाधीश म्हणून केलेल्या कामाचा दीर्घ अनुभव असलेल्या व समाजजीवनाचा डोळसपणे वेध घेणान्या एका ललित लेखकाचे हे निरीक्षण आहे.

न्या. नरेन्द्र पुरुषोत्तम चपळगावकर मुंबई उच्च न्यायालयाचे भूतपूर्व न्यायाधीश. समाजेतिहास, मराठी वाङ्मय, कायदा आणि राज्यशास्त्र यांचे अभ्यासक. पुण्याच्या आयएलएस विधि महाविद्यालयात फोर्ड अध्यासनाचे मानद प्राध्यापक व यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठाचे गुणश्री प्राध्यापक म्हणून गौरव. ‘कर्मयोगी संन्यासी’ महाराष्ट्र फाऊंडेशनचे पारितोषिक. ‘राज्यघटनेचे अर्धशतक’ महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे पारितोषिक. ‘विधिमंडळे आणि न्यायसंस्था’ राज्यशासनाचा बॅ. नाथ पै पुरस्कार. ‘तीन न्यायमूर्ती आणि त्यांचा काळ’ महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे पारितोषिक. माजलगाव येथे भरलेल्या २६व्या मराठवाडा साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष – २००४.

साहित्य-आणि-स्वातंत्र्य (राजहंस प्रकाशन)

लेखकाला पूर्ण स्वातंत्र्य असेल, तरच त्याच्या मनातले लेखनात उतरते. अलीकडील काळात शासनाबरोबरच सामाजिक असहिष्णुतेचे दडपण लेखकावर येऊ लागले आहे. समाजात निर्माण झालेली दहशतीची भावना सामान्य माणसांपेक्षाही प्रतिभावंतांना अधिक जाणवते. मग एक तर ते स्तब्ध होतात किंवा वैचारिक संघर्षाला उभे राहतात. प्रत्येक जण सॉक्रेटिस होऊन शांतपणे विषाचा प्याला पिऊ शकत नसतो. त्याला मग न लिहून शहाणे तरी व्हावे लागते, अगर आपल्या स्वातंत्र्याची बूज राखणारा, त्याचा आदर करणारा उदार समाज अस्तित्वात येईल याची वाट पाहावी लागते. राजकारणातली मंडळींना, ते जाहीरपणे काहीही बोलत असले, तरी निर्भीड नागरिकांचे, लेखकांचे स्वातंत्र्य नकोच असते. साहित्यिक आपल्याला जागे करण्याचा प्रयत्न करीत असतात. पण मुख्य जबाबदारी असते आपली स्वतःची. आपल्या विचार, लेखन आणि वाचनस्वातंत्र्याचे रक्षण जागरूकपणे आपणच करावयाचे असते. ही जागरूकता जपण्यासाठी विचार करणाऱ्या प्रत्येक सुजाण व्यक्तीने आवर्जून वाचलेच पाहिजे, असे.

‘खिस्ती धर्माच्या आगमनामुळे महाराष्ट्राच्या सामाजिक-धार्मिक जीवनात निर्माण झालेल्या ताणतणावांचे एक वस्तुनिष्ठ, अधिकृत असे दर्शन या पुस्तकातून आपणास घडते. चपळगावकरांची भूमिका या घटनांचे आणि मतांचे मूल्यमापन करण्याची नसून त्यांना जन्म देणाऱ्या परिस्थितीचा शोध घेण्याची आहे. म्हणून त्यांनी या ग्रंथातील लेखनासाठी निवडलेल्या व्यक्तींचे मानस, त्यांना घडवणारी सामाजिक परिस्थिती, त्यांच्या कार्यामागील प्रेरणा, इच्छित कार्य करताना त्यांना करावा लागलेला संघर्ष, त्यांच्या मनात निर्माण झालेले ताणतणाव, त्यांच्या कार्याचे समाजावर होणारे अनुकूल-प्रतिकूल परिणाम-आणि या सर्वांतील नाट्य याचे मनोवेधक चित्र रेखाटण्यात चपळगावकर पूर्णतः यशस्वी झाले आहेत. त्यांची भाषा साधी, सरळ आणि प्रवाही असून ती गरज असेल तेथे चित्रमयी आणि गरज असेल तेथे विवरणात्मक रूप घेते. त्यांच्या भाषेच्या या वैशिष्ट्यांमुळे त्यांचे लेखन अतिशय वाचनीय झाले आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या अभ्यासकांना हे जसे उपयुक्त होणार आहे तसेच ते सामान्य वाचकालाही मनोरंजक वाटणार आहे.’ – डॉ० सुधीर रसाळ (प्रस्तावनेतून)

बकाल होत चाललेली शहरे, अतिक्रमणाचे वाढते विळखे, वाढणारा भ्रष्टाचार, ढासळणारी व्यवस्था, सामान्य माणसाला येणारा असहाय्यतेचा अनुभव आणि त्यामुळे समाजाला आलेली किंवा त्याने पांघरलेली बधीरता हे विषय बहुतेक संवेदनशील माणसाच्या मनात हल्ली जागेच असतात. सामान्य माणूस या प्रश्नांच्या चिंतेने व्यग्र झालेला दिसतो. विखुरलेल्या सामान्य माणसाशी या प्रश्नाबद्दल संवाद करणारे, गंभीर विषयाच्या चर्चेतही आपले लालित्य आणि वाचनीयता कायम राखणारे हे समाजचिंतन आहे.

कायदा आणि न्यायव्यवस्था हे समाजजीबनाचे नियंत्रण करणारे महत्त्वाचे घटक. त्यांच्याबद्दल अनेक प्रश्न आपल्या मनात असतात. कायदे अमलात का येत नाहीत? पोलीस त्यरेने हालचाल का करीत नाहीत? न्यायव्यवस्थेत इतकी दिरंगाई का ? रुक्ष समजल्या जाणाऱ्या या प्रक्रियेतही मानवी मनाची बेगवेगळी रुपे कशी प्रगट होतात? जीवनव्यबहाराच्या एका महत्त्वाच्या अंगाचा आणि त्यातल्या माणसाचा हा शोध.

भारताची राज्यघटना कार्यान्वित होऊन पन्नास वर्षे उलटली. या काळात ही घटना कशी राबवली गेली? घटनेने नागरिकांना जी आश्वासने दिली होती ती पूर्ण करण्याच्या दिशेने कितपत वाटचाल झाली? नवभारताचे जे चित्र राज्यघटनेतील मार्गदर्शक तत्त्वांत घटनाकारांनी रेखाटले होते त्या दिशेने आपण पाउले टाकली की विरुद्ध दिशेने? लोकशाही, समता, स्वातंत्र्य, धर्मनिरपेक्षता, बंधुभाव यांसारख्या घटनेच्या मूलभूत वैशिष्ट्यांशी आपण किती प्रामाणिक राहिलो? या व अशा प्रश्नांची उत्तरे शौंधण्याचा प्रयत्न नरेन्द्र चपळगावकर ‘राज्यघटनेचे अर्धशतक’ मध्ये कळकळीने करतात. नरेंद्र चपळगावकर मुंबई उच्च न्यायालयाच्या औरंगाबाद खंडपीठावर न्यायमूर्ती म्हणून काम पाहत होते. घटनेच्या अभ्यासाचा, चिकित्सेचा त्यांचा प्रदीर्घ अनुभव इथे प्रत्ययाला येईल आणि सजग नागरिक आणि अभ्यासक यांना तो मोलाचा वाटेल.

इतिहास हा एखाद्या प्रदेशाचा भूतकाळ असतो. तो सांगताना, लिहिताना घटना, क्रमवारी दिली जाते. तसेच इतिहास घडविणाऱ्या व्यक्तीमत्वाचा परिचय करून दिला जातो. नरेंद्र चपळगावकर यांनी अशा ऐतिहासिक माणसांचे चित्रण ‘संस्थांनी माणसं’ मधून केले आहे. हैद्राबाद संस्थानात निजामशाही नांदत होती. त्या काळातील राज्यकर्ते. जहागीरदार न्यायाधीश, अधिकारी, नवाब, तहसीलदार, सल्लागार व सामान्य माणसाचे चित्रण यात केले आहे. आला हजरत उस्मानअली, महाराणा किशनप्रसाद, शामराज बहादूर, रायरायान, न्या. केशवराव कोरटकर, नवाब मेहदी नवज जंग, नवाब अली यावर जंग, सपर वोंल्टर मॉक्टन, आदींची चरित्रातून त्यांचा संघर्ष, नाट्य, इतिहासाला वळण देण्याचा प्रयत्न यांची चर्चा केली आहे.